حسن پيرنيا ( مشير الدوله ) و عباس اقبال آشتيانى
516
تاريخ ايران از آغاز تا انقراض سلسله قاجاريه ( فارسى )
نيز آنها را موشّح ساخت . غازانخان حكم داد كه از آن تاريخ ببعد ديگر حكّام و مستوفيان اصلا بر رعايا برات ننويسند و اگر كسى بر خلاف اين حكم عمل ميكرد حاكمى را كه برات داده بود سياست ميكرد و نويسندهاى را كه آن را نوشته دست ميبريد . در نتيجهء اين ترتيب و رفع تعدّى و ظلم از رعايا و معيّن شدن مقدار ماليات هر ده و آبادى از روى قاعده و قانونى ثابت بعد از دو سه سال ولايات رو بمعمورى گذاشت و اموال خزانه بتمامى عايد ديوان گرديد و دست تعدّى حكّام و مستوفيان و ايلچيان بكلّى كوتاه شد . 2 - قبل از غازان مرسوم چنين بود كه جهت انجام امور مهمّهء دولتى و رساندن اخبار شهرها مأمورينى باسم ايلچى به اطراف روانه ميشد و اين رسم كه از عهد چنگيز معمول شده بود در دورهء ايلخانان صورت بسيار زشتى پيدا كرد به اين شكل كه عموم شاهزادهخانمهاى مغول و شاهزادگان و امرا و فرماندهان تومان و هزاره و صده و شحنگان يعنى فرماندهان لشكرى ولايات بعنوان خبردهى يا مصالح ديگر نوكران خود را اسم ايلچى داده بولايات ميفرستادند و هركس كه با ديگرى خصومتى يا مرافعهاى داشت و حاكم بعرض او نميرسيد بيكى از مقرّبان چسبيده از او يكنفر ايلچى ميگرفت و يا آنكه در هر يامخانه پانصد سر اسب بود گاهى براى سوارى ايلچيان به قدر كفايت مركوب فراهم نميشد و ايلچيان بگلّهء اسب هركس كه ميرسيدند هر قدر ميخواستند از آن ميان برميداشتند كار تعدّى ايلچيان به آنجا رسيد كه جمعى از راهزنان نيز خود را ايلچى ناميده به اين اسم بتصرّف گلّهء مردم مىپرداختند و به اين نيز اكتفا نكرده از اهالى دهات سر راه علوفه هرچه ميخواستند ميگرفتند . در حين عبور ايلچيان رؤساى ولايات ايشان را در خانههاى وعايا و پيشهوران فرود ميآوردند و اين ايلچيان غارتگر در خانههاى مردم هرچه را مىيافتند تصرّف ميكردند و گاهى نيز حركات ناپسند ديگر هم از آن جماعت سرميزد . غازانخان براى الغاى اين رسم ناستوده حكم كرد كه در هر سه فرسخ فاصله